ЖИ дәуіріндегі экономиканың болашағы

OpenAI қоры қауіпсіз әрі мол мүмкіндіктерге ие экономикалық болашақты құруға бағытталған гранттарға, серіктестіктерге және тікелей бастамаларға бастапқы 250 млн АҚШ долларын бөлуді міндетіне алды.

Экономикалық жүйелер, негізінен, адамдарға қауіпсіздік, дербестік және мәнді өмір құру мүмкіндігін беру үшін қызмет етеді. Олар тым жиі күткен деңгейге жете алмайды. ЖИ бұрын тапшы болған мүмкіндіктерді әлдеқайда кеңінен қолжетімді ететіндіктен, орасан зор экономикалық өзгерістерге әкеледі. Сонымен қатар, бұл өзгерістердің қаншалықты ауқымды әрі қаншалықты жылдам болатынына қатысты үлкен белгісіздік бар. Мүмкіндіктердің кең ауқымы бұл кезеңді қазір де, болашақта да адамдардың жақсырақ өмір сүруіне мүмкіндік беретін жүйелерді құруға арналған айрықша мүмкіндікке айналдырады. Алайда өзгерістердің қазіргі қарқыны мұны дұрыс жасауға берілетін уақыттың біз үйренгеннен қысқа екенін көрсетеді, ал қателесудің құны орасан зор. 

Болашаққа дайындалу үшін оның қалай өрбитінін дәл білуіміз міндетті емес. Бұл бағдарламаның мақсаты — сынақтан өткізуге, басқаруға, қайта қарауға және ауқымын кеңейтуге болатын нақты институционалдық нұсқаларды қолдауға көмектесу. Біз үш бағыт бойынша жұмыс істейміз:

1. Өзгерісті түсіну: ЖИ-дің экономикаға әсері туралы айқынырақ түсінік қалыптастыру үшін тәуелсіз өлшеу және болжау инфрақұрылымына инвестиция салу.

2. Өтпелі кезеңді қолдау: жақын мерзімдегі өзгерістер кезеңінде жұмыскерлер мен қауымдастықтарға қолдау көрсету.

3. Экономикалық қауіпсіздікті қалыптастыру: ЖИ-ден кейінгі саяси-экономикалық жүйелерді ұйымдастырудың жаңа тәсілдерін қолдау және экономикалық игіліктерді әлемдегі адамдар арасында кеңінен бөлісу.

ЖИ-дің экономикалық әсері кеңінен сезіледі, ал адамдардың тәжірибесі біздің түсінігіміз бен шешімдерімізді қалыптастыруда аса маңызды рөл атқарады. Осы жазбамен қатар біз адамдарды өз жұмысы, қауымдастықтары және экономикалық өмірінде көріп жүрген нәрселерімен бөлісуге шақырамыз. Бұл көзқарастар ресми зерттеулер ескермей қалуы мүмкін жайттарды түсінуімізге көмектеседі. Бұл — Қор жұмысы дамыған сайын ұжымдық пікір білдіруге арналған кеңірек арналарды құруға бағытталған алғашқы қадам.

Өзгерісті түсіну

Бізде ЖИ-дің экономиканы қалай өзгертіп жатқаны және болашақта қалай өзгертетіні туралы іргелі сұрақтарға жауап берудің тиімді тәсілдері әлі де жоқ. Қоғам экономикалық өзгерістерді өлшеу мен түсіндіруде сүйенетін жүйелер басқа дәуірге арнап жасалған. Біздің мақсатымыз — алдағы кезеңді қалыптастыруға көмектесу.

Негізгі мәселе ЖИ-дің не істей алатынында ғана емес, сол құнның қайда шоғырланатынында: жалақы арқылы жұмыскерлерге ме, маржа арқылы компанияларға ма, төмен бағалар мен сапалырақ қызметтер арқылы тұтынушыларға ма, салық базасы арқылы үкіметтерге ме, әлде ренталық табыс арқылы капитал иелеріне ме. Мысалы, егер ЖИ құндылықты жоғары жалақы түрінде емес, цифрлық тауарлар түрінде қалыптастырса, табыс статистикасы оны қамти алмайды. Егер еңбек үлесі төмендесе, жұмыскерлердің келіссөз жүргізу қабілеті әлсіреуі мүмкін, ал ЖІӨ әл-ауқаттың жанама көрсеткіші ретінде маңызын жоғалтуы мүмкін. Бізге адамдардың тек қанша табыс табатынын ғана емес, шын мәнінде не істей алатынын және нелерге қол жеткізе алатынын да көрсететін өлшемдер қажет.

ЖИ-дің экономикалық әсерін зерттеудегі қазіргі көптеген тәсілдер қандай тапсырмаларды автоматтандыруға болатынына назар аударады. Бұл пайдалы, бірақ толық емес. ЖИ-дің экономикалық әсері міндеттердің жұмыс орындарына қалай біріктірілетініне, автоматтандырудың адам еңбегін ығыстыратынына немесе еңбекті толықтыратын жаңа рөлдер қалыптастыратынына, модель мүмкіндіктері жақсарған сайын міндеттер құрылымының қалай өзгеретініне және компаниялар мен мемлекеттердің осы өзгерістерге қалай бейімделетініне байланысты болады. Бұл өзгерістерді түсіну үшін бүкіл әлем бойынша еңбек нарығына арналған анағұрлым тиімді қоғамдық инфрақұрылым қажет: жұмыспен қамтуды, жалақыны, еңбек ауысуларын және компаниялардың әрекетін өлшейтін BLS тәрізді әлеует, сондай-ақ еңбек түрлерін сипаттауға арналған жаңғыртылған O*NET тәрізді жүйелер. Бұл жүйелер жаһандық деңгейде өзекті болып, қажет болған жағдайда демографиялық, географиялық, мансаптық кезеңдер мен лауазым деңгейлері туралы ақпаратпен байланыстырылуы тиіс.

Әр ел ЖИ-ге көшу кезеңін әртүрлі бастан өткереді. ЖИ-дің жергілікті экономикаларға әсерін тікелей өлшеумен қатар, біз ЖИ-дің әртүрлі жағдайларда адамдарға қалай көмектесе алатынын түсіну үшін экономикалық бағалауларды да қаржыландырамыз. Бұл әсіресе табысы төмен және орташа елдерде аса өзекті, өйткені ЖИ мүмкіндіктерді жылдам кеңейтіп, қоғамдық игіліктерді нығайтып, экономикалық ілгерілеуге ықпал ете алады. Біз ЖИ-ді елдердің өз жағдайына сай пайдалы ету үшін өңірлік ерекшеліктерге бейімделген инфрақұрылымды, жергілікті институттарды және тарату модельдерін құруға бағыт-бағдар бере алатын тәсілдерге қызығушылық танытамыз.

Өтпелі кезеңді қолдау

Экономикалық өтпелі кезеңдер толық түсінілмей тұрып-ақ бастан кешіріледі. Біз адамдарды қазір қолдайтын әрі қоғамға ұзақ мерзімді өзгерістерге дайындалуға көмектесетін тәсілдерді қаржыландыруды көздейміз.

Адамдарға жұмыс іздеу кезінде қолдау, жұмыссыздық бойынша сақтандыруға оңай қолжетімділік, жалақыдан айырылу жағдайына арналған кеңейтілген сақтандыру, тәжірибесін жаңа рөлдерге бейімдеуге көмек және дамып келе жатқан салаларға өту мүмкіндіктері қажет болуы мүмкін. Қайта даярлау шешімнің бір бөлігі болуы мүмкін, бірақ дәстүрлі қайта даярлау бағдарламаларының тиімділігіне қатысты деректер әркелкі, ал ЖИ-ге көшуге арналған күн тәртібі, сірә, бұдан ауқымдырақ болуы тиіс. Бұл бастамаларды бағалау мұқият әрі нақты болуы тиіс — олар адамдардың экономикалық өмірінде жақсырақ жұмыс мүмкіндіктеріне, тұрақтылықтың артуына, қабілеттердің кеңеюіне және нақты таңдау еркіндігінің көбеюіне әкелетін-әкелмейтіні арқылы өлшенуі керек.

Мақсат тек адамдарды қайта жұмысқа орналастырумен шектелмейді. Бізді жұмыскерлерге ЖИ-ді енгізу мәселесінде әрекет ету дербестігін беретін және азаматтарға экономикалық өзгерістерді қалыптастыратын институттарда нақты ықпал ету мүмкіндігін ұсынатын тәсілдер де қызықтырады. Жұмыс сипаты өзгерген сайын, біз оның қай кезде мән, мақсат және қанағаттану сезімін ұсынатынын, сондай-ақ барынша көп адамның мұндай жағдайларға қалай қол жеткізе алатынын тереңірек түсінгіміз келеді. 

Бұл бастамаларды жүзеге асыру үшін біз үкіметтер мен мемлекеттік мекемелердің нақты нәтиже көрсету әлеуетіне де инвестиция саламыз. Оны жүзеге асыруға қажетті тиісті инфрақұрылым болмаса, мінсіз әзірленген бағдарламаның өзі де сәтсіздікке ұшырайды. ЖИ-дің өзі бүкіл әлемде мемлекеттің әлеуеті мен мемлекеттік қызметтерді жедел дамытуға арналған қуатты құрал болуы мүмкін, және біз осыны іске асыруға бағытталған өршіл бастамаларды қаржыландырамыз.

Біз әсіресе қолданыстағы жүйелер жеткіліксіз қызмет көрсететін адамдар үшін ЖИ-дің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге мүдделіміз. Адамдарға мансапқа қатысты шешім қабылдауға, құқықтық және қаржылық мәселелерді шешуге, медициналық бағыт-бағдар алуға және бұрын тапшы сарапшылық білімді қажет ететін проблемаларды шешуге көмектесетін ЖИ — әсіресе мұндай қызметтер аз немесе мүлде жоқ аймақтарда — шын мәніндегі теңестіруші құрал бола алады.  Алайда бұл құралдар қолжетімді болғанда, мұқият енгізілгенде және оларды пайдаланатын адамдармен бірлесіп жобаланған жағдайда ғана іске асады. Не нәтиже беретіні салалар мен географиялық өңірлерге қарай ерекшеленеді. Біз инновациялық идеяларды ұсынуға шақырамыз және әртүрлі тәсілдер бойынша елеулі ауқымда пилоттық жобаларды қаржыландырып, алынған нәтижелерден сабақ аламыз. 

Ұзақ мерзімді экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету

ЖИ алып келетін өзгерістердің қарқыны мен ауқымына қатысты үлкен пікір қайшылығы бар. Бірақ біз нақтылықты күтіп, уақытты босқа өткізе алмаймыз. 

Жоғарыда көрсетілген өтпелі шаралар автоматтандыру жеделдейтін, экономикалық игіліктер айтарлықтай шоғырланатын немесе жалақыдан құралатын табыс үлесі едәуір өзгеретін әлем үшін жобаланбаған. Мұндай жағдайларда қоғам адамдарға құндылық жасайтын жүйелерде тұрақты үлес беретін жаңа тәсілдерді қажет етуі мүмкін. Біз келешегі зор тәсілдерді идея деңгейінен сынақтан өткізуге болатын жобаларға айналдыруға көмектескіміз келеді: олардың қалай қаржыландырылатынын, қандай мекемелер басқаратынын, қандай тәуекелдер тудыруы мүмкін екенін және олардың тиімділігін қандай айғақтар дәлелдейтінін айқындай отырып. 

Кіріс бөлігіне қатысты зерттеуге және пилоттық жобалар арқылы сынап көруге тұрарлық маңызды ұсыныстар бар: салық салуды еңбектен капитал мен экономикалық рентаға ауыстыру, күтпеген пайда немесе үстеме табыс механизмдері, сондай-ақ Government Pension Fund of Norway және Alaska’s Permanent Fund сияқты модельдерге сүйенетін мемлекеттік немесе егеменді әл-ауқат қорларына қатысты тәсілдер. Терең белгісіздік жағдайында фискалдық механизмдердің бейімделгіштігі талап етілуі мүмкін. Салық мөлшерлемелері, жарна төлеу ережелері немесе дивидендтерді есептеу формулалары шоғырланған табыстар, еңбек үлесінің өзгеруі, ығыстыру немесе үстеме кірістер сияқты бақыланатын көрсеткіштерге сәйкес бейімделуі мүмкін.

Үлестіру мәселесінде де сұрақтар бірдей маңызды: адамдарға табыс, капитал, қоғамдық игіліктер, негізгі қызметтер, жұмыс орындары немесе қоғамдық жұмыстар бағдарламалары, есептеу қуатына қолжетімділік немесе деректерді басқарудың жаңа нысандары арқылы экономикалық өсімнен тұрақты үлес алу құқығын қалай беру керек. Мақсат — экономикалық өзгерістер туралы шешімдер қабылданғаннан кейін ғана халыққа қолдау көрсету емес, сонымен қатар олардың өзгерістердің қалай өрбитінін қалыптастыруда өз үлесі мен дауысы болуын қамтамасыз ету. 

Алда тұрған жұмыстың басым бөлігі тек эмпирикалық емес, сонымен қатар архитектуралық сипатқа ие және ол әлі жоқ жүйелерді ойша болжауды талап етеді. Біз осы бағыттағы жұмыстарда шешім қабылдауға негіз болатын зерттеу инфрақұрылымын қолдаймыз. Бізді әсіресе мүмкіндіктер дамыған сайын экономикалардың қалай өзгеруі мүмкін екенін модельдеу үшін ЖИ қолданатын көп агентті экономикалық симуляциялар қызықтырады. Сондай-ақ біз ықтимал болашақтардың кең ауқымын қамтитын сценарийлік жоспарлауға қызығушылық танытамыз.

Қорытынды

Біз түбегейлі өзгерістерге сай келетін өршіл бастамаларды іздейміз, соның ішінде біз әлі ойластырмаған идеялар мен ауқымын кеңейтуге көмектесе алатын жобалар да бар. Біз ненің ең қажет екені туралы пікірлеріңізді құптаймыз.

250 млн АҚШ доллары сыртқы ұйымдарды гранттар, ашық байқаулар және институционалдық әріптестіктер арқылы қолдауға бағытталады. Сонымен қатар Қор жұмысты тікелей ілгерілету үшін команда құрып, осы саладағы өршіл жаңа жобалардың бастау алуына көмектеседі. Алғашқы бастамаларымызды осы жылдың соңына қарай жариялауды жоспарлап отырмыз және жұмыс барысында үйренгендерімізбен бөлісіп отырамыз. Біз қай тәсілдердің шынымен тиімді екенін түсінгіміз келеді және экономикалық қауіпсіздікке арналған шешімдерді шұғыл қажет болмай тұрып іске асыра алатын, жеткілікті ресурстармен қамтамасыз етілген тәуелсіз экожүйені нығайтуды көздейміз.  

Біз бірнеше ұрпақ ішіндегі ең елеулі экономикалық бетбұрыс болуы ықтимал үдерістің басында тұрмыз. Біз бұл өзгерістің бүкіл адамзатқа пайда әкелуін қамтамасыз ету жұмысы Қордың дәл қазір айналыса алатын ең маңызды істерінің бірі деп сенеміз және оған соған сай қараймыз.